पांचायन पूजा बिधी :-
आदित्यं गणनाथं च देवीं रूद्रं च केशवम्।
पंचदैवतमित्युक्तं सर्वकर्मसु पूजयेत्।। (शब्दकल्पद्रुम)
भावार्थ :– पाञ्चायन उपासना ब्रह्मांड को पंचतत्व संग संबंध राख्दछ । पंचतत्व पृथ्वी,जल, (अग्नि )तेज, वायु र आकाश मिलेर बनेका छन । पंचतत्वको अधिपति भयका कारण गणेश , बिष्णु, शिव , सुर्य र देवी, लाई पाञ्चायन को रुपमा पुजा गरिन्छ ।
हरेक एक तत्त्वको , एक देवता लाई त्यसको स्वामी मानिएको छ :-
"आकाशस्याधिपो विष्णुरग्नेश्चैव महेश्वरी।
वायोः सूर्यः क्षितेरीशो जीवनस्य गणाधिपः।।"
१. क्षिति (पृथ्वी) :- शिव
२. अप् (जल) :- गणेश
३. तेज (अग्नि) :- देवी
४. मरूत् (वायु) :- सूर्य
५. व्योम (आकाश) :- विष्णु
१. भगवान् श्रीशिव पृथ्वी तत्त्वका अधिपति भयका कारण उनको शिवलिंगको रुप लाई पार्थिव-पूजा को विधानले पुजा गरिन्छ ।
२. भगवान् विष्णु आकाश तत्त्वका अधिपति भयका कारण उनको शब्द द्वारा स्तुति गरिने विधान रहेको छ ।
३. शक्ति अर्थात भगवती देवी अग्नि तत्त्व को अधिपति भयका कारण उनको अग्निकुण्डमा हवनादि द्वारा पूजा गर्ने विधान छ ।
४. श्रीगणेश जल तत्त्वका अधिपति भयकोले उनकको सर्वप्रथम पूजा गर्ने विधान छ , ब्रह्मांडमा सर्वप्रथम उत्पन्न हुने जीव तत्व् ‘जल’ का अधिपति प्रथम पूज्य गणेश जी त्यसका अधिकारी हुन ।
५. श्री सूर्य लाई वायु तत्वको अधिपति मानिएकाले पांचायन पुजामा सूर्य भगवानको पुजा अर्चना गरिन्छ ।
पंचोपचार पूजन विधि :-
१. गणपति ध्यान :-
खर्वं स्थूलतनुं गजेन्द्रवदनं लम्बोदरं सुन्दरं
प्रस्यन्दन्मदगन्धलुब्धमधुपव्यालोलगण्डस्थलम् ।
दन्ताघातविदारितारिरुधिरैः सिन्दूरशोभाकरं
वन्दे शैलसुतासुतं गणपतिं सिद्धिप्रदं कामदम् ॥
ॐ श्री गणेशाय नमः,ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।
ॐ श्री गणेशाय नमः, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमन्यं, स्नानं समर्पयामि।
२. विष्णु को ध्यान :-
उद्यत्कोटिदिवाकराभमनिशं शंख गदां पंकजं
चक्रंबिभ्रतमिन्दिरावसुमतीसंशोभिपार्श्वद्वयम्।
कोटीरांगदहारकुण्डलधरं पीताम्बरं कौस्तुभै-
र्दीप्तं श्विधरं स्ववक्षसि लसच्छीवत्सचिह्रं भजे॥
ॐ श्री विष्णवे नमः,ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।
ॐ विष्णवे नमः, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमन्यं, स्नानं समर्पयामि।
३. शिव को ध्यान :-
ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारूचंद्रावतंसं
रत्नाकल्पोज्ज्वलांग परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् ।
पद्मासीनं समन्तात् स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं
विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभय हरं पंचवक्त्रं त्रिनेत्रम् ।
ॐ नमः शिवाय,ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।
ॐ नमः शिवाय, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमन्यं स्नानं समर्पयामि।
४. सूर्य को ध्यान :-
रक्ताम्बुजासनमशेषगुणैकसिन्धुं
भानुं समस्तजगतामधिपं भजामि।
पद्मद्वयाभयवरान् दधतं कराब्जै-
र्माणिक्यमौलिमरुणांगरुचिं त्रिनेत्रम्॥
ॐ श्री सूर्याय नमः, ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समपर्यामि ।
ॐ श्री सूर्याय नमः, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमन्यं, स्नानं समर्पयामि।
५. दुर्गा को ध्यान :-
सिंहस्था शशिशेखरा मरकतप्रख्यैश्चतुर्भिर्भुजैः
शंख चक्रधनुः शरांश्च दधती नेत्रैस्त्रिभिः शोभिता।
आमुक्तांगदहारकंकणरणत्काञ्चीरणन्नूपुरा
दुर्गा दुर्गतिहारिणी भवतु नो रत्नोल्लसत्कुण्डला॥
ॐ श्री दुर्गायै नमः, ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समपर्यामि ।
ॐ श्री दुर्गायै नमः, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमन्यं, स्नानं समर्पयामि।
यसरी पुजाको प्रक्रिया पुरा गरे पश्चात दक्षिणा – प्रदक्षिणा एवं आरती गर्नु पर्दछ । र पंचदेव संग आफ्नो तथा परिवारको कल्याणका लागी कामना गरिन्छ ।
-०-
